Autochtoniczne Ludy Syberii i Dalekiego Wschodu - arktyka.org

Arktyka.org - Serwis o małych ludach Północy

Serwis o Małych Ludach Północy

Jesteś autorem tekstu?
Chcesz zamieścić artykuł?
Skontaktuj się »


Artykuły - Azja


Autochtoniczne Ludy Syberii i Dalekiego Wschodu od XVII wieku po współczesność
Część II


4.2. Polityka Kremla wobec tubylców po rewolucji 1917 roku.

Trudno przewidzieć jak potoczyłyby się losy niektórych z ludów, gdyby nie upadek Rosji carskiej. Chociaż więc nie od razu po rewolucji 1917 roku zabrano się do porządkowania spraw etnicznych, to zmiana politycznego systemu stworzyła nieco inne podejście dotyczące mniejszości narodowych. Określono nowe zasady polityki wobec autochtonów, nadającą im pewną autonomię w ramach mocarstwa. Powstał rządowy Komitet Pomocy dla Narodów Północy, który z czasem rozpoczął pracę nad przebudową ekstensywnych form gospodarowania. Pozmieniano wówczas nazwy wielu narodów. Dążono do ujednolicenia tych antonimów. Wiele bowiem grup narodowościowych określało się tylko nazwami rodowymi. Za podstawę oficjalnych "chrzcin" przyjęto rodzimy materiał językowy, tj. konkretne słowo "człowiek" występujące w samookreślaniu się ludów północy. W niektórych przypadkach nazwa przyjęła się, w innych nie. Czukcze, Koriacy i Jukagirzy powrócili do swych własnych nazw. Z kolei inne przetrwały. Tunguzi stali się Ewenkami, ich współbracia Lamuci - Ewenami, Kamczadale - Itelmenami, część Samojedów - Nieńcami, Ostiacy - Chantami, a Wogułowie - Mansami. Nie jest rzadkością sytuacja, że Gilaków i Niwchów traktuje się jako oddzielne narody (Kuczyński, 1989).

5. Paleoazjaci - relikty dawnych epok. Charakterystyka wybranej grupy językowej

Współczesny układ etniczny stwierdzić Syberii, ze jego autochtoniczny obraz jest podobny do tego sprzed stuleci, mimo, że wiele plemion przestało istnieć asymilując się z ludami tureckimi, tunguskimi, samojedzkimi, bądź wymarło wskutek epidemii (Kuczyński, 1989). Te, które przetrwały rozpadły się pod względem językowym na 6 grup: ugorską, samodijską, mongolską, turecką, tungusko - mandżurską oraz paleoazjatycką (paleosyberyjską) (Kuczyński, 1972).
Do charakterystyki wybrano grupę paleoazjatycką. W jej skład wchodzi aż 8 interesujących etnicznie i kulturowo, oraz bardzo nielicznych osobowo narodów (łącznie mniej niż 30 tys). Grupę tę reprezentują: Aleuci, Czukcze, Eskimosi, Itelmeni, Jukagirzy, Ketowie, Koriacy i Niwchowie. Mieszkają oni w bardzo różnych miejscach Syberii: Ketowie w Kraju Krasnojarskim, Niwchowie na Sachalinie i w Kraju Chabarowskim, Jukagirzy w Jakucji, pozostali zaś w okręgach autonomicznych: czukockim i koriackim, ponadto na Kamczatce, Kurylach i Wyspie Wrangla (Kuczyński, 1972).
Grupę tę można podzielić na podgrupy: amerykańską, staro-azjatycką i eskimoską (Nowakowski, 1936)

5.1. Podgrupa amerykańska

5.1.1. Czukcze
Czukcze to rdzenna ludność Czukockiego Okręgu Narodowościowego zajmującego północno-wschodni kraniec Azji, administracyjnie zaś część Obwodu Magadańskiego, w liczbie ok. 14 tys. osób. Czukcze są pierwotnymi mieszkańcami swych ziem. Stanowią dziś ok. 8% ludności swego okręgu. Są zróżnicowani w zależności od zajmowanego stanowiska i wykonywanych zajęć. Najliczniejsza jest grupa pasterzy reniferów (Czau-czu) prowadząca półkoczowniczy tryb życia. Mniej liczna jest grupa An'kałyn - osiadłych rybaków i myśliwych polujących na ssaki morskie. Prowadzą tryb życia podobny do eskimoskiego. W dolinach rzek żyje najmniej liczna grupa Czukczów - Eteli zajmująca się myślistwem i rybołówstwem.

Pasterz czukocki wypasający renifery.
Źródło: RIA Novosti

Czau-czu już od wielu stuleci prowadzili politykę naturalną, opartą na hodowli reniferów, podstawie ich egzystencji. Pasterze w poszukiwaniu nowych pastwisk wędrowali ze zwierzętami. Ich kontakty ze światem zewnętrznym ograniczały się do wymiany z Czukczami - An'kałyn. Czau-czu dostarczali skór reniferów na odzież, w zamian zaś otrzymywali tłuszcz do ogrzewania domostw, czasem też metalowe narzędzia. Czukcze zamieszkiwali jarangi - domostwa zbudowane głównie ze skóry rena, które skutecznie chroniły pierwotnych mieszkańców syberyjskiej tundry (Madeyski, 1987).
Stulecia XVII, XVIII i XIX były niezwykle okrutne dla narodu czukockiego. Ludność osaczona przez poborców podatkowych, demoralizowana i pacyfikowana przez oddziały kozackie, utraciła swą żywotność, a także wolę i moc borykania się z surową przyrodą północy. Stan ten powodował częste głody, odbierał chęć do polowań; kobiety dopuszczały się dzieciobójstwa i spędzania płodu. Podobna sytuacja istniała również wśród innych autochtonów: Jukagirów, Koriaków i Itelmenów (Kuczyński, 1972).
Istotny przełom nastąpił po 1930 roku, kiedy to właśnie powstał Czukocki O.N. Pojawiły się pierwsze sklepy - faktorie, z niezbędnymi środkami do życia. Rozpoczęto tworzenie kołchozów i sowchozów hodowlanych. Stopniowo zmieniło się pasterstwo koczownicze w półkoczownicze. Zaczęto budować szkoły, a nawet stworzono alfabet do języka czukockiego. Wielu ludzi zamieszkało w "domach z betonu" w budowanych osiedlach.
Dziś wielu Czukczów szuka nowych zajęć. Ma to związek m.in. z rozwojem portów morskich, górnictwa cennych metali (np. złota) oraz z rozwojem nauki. Większość Czukczów jednak nadal przywiązana jest do swoich tradycyjnych zajęć: hodowli renów, polowań na morsy, czy też połowu ryb (Madeyski, 1987).

5.1.2. Koriacy

Koriacy to drugi pod względem liczebności (ok. 7 tys.) reprezentant Paleoazjatów. Zamieszkują oni północną Kamczatkę oraz Półwysep Tajgonos. Podobnie jak sąsiadujący z nimi Czukcze, mieszkają we własnym okręgu narodowościowym. (Kuczyński, 1972).
Naród ten jeszcze do XVIII wieku wraz z Itelmenami wyłącznie władał Kamczatką. W późniejszym okresie na ich obszary stopniowo zaczęli napływać Ewenowie, a za nimi Rosjanie. W chwili zetknięcia się z tymi drugimi, Koriacy stali na bardzo niskim stopniu rozwoju cywilizacyjnego. Naród ten cechował się średnim wzrostem oraz posługiwał własnym językiem. Odzież i obuwie wyrabiano ze skóry renifera. Skórę tę wykorzystywano również do budowy domostw.
Od chwili zetknięcia z Rosjanami liczba Koriaków zmalała dziesięciokrotnie, a bezpośrednią tego przyczyną były choroby epidemiczne. W tym to mniej więcej czasie naród ten ze względu na wykonywane zajęcia, dzielił się na hodowców reniferów i łowców ssaków morskich.
Wraz z nadejściem kolonizatorów rosyjskich zaczęły się zmieniać formy zajęć Koriaków. Do ich wcześniejszych zajęć doszła hodowla bydła, latem wypasanego na pastwiskach, zimą zaś dokarmianego. Doprowadziło to w XIX wieku do podziału Koriaków - na osiadłych i koczujących. Osiadli zajmowali się rybołówstwem, hodowlą psów, oraz polowaniem na niedźwiedzie i sobole. Posiadali ponadto niewielką ilość koni i bydła rogatego. Z rozporządzenia Rosjan uprawiali ziemniaki dla miejscowych władz. Koriacy -osiadli zaczęli też budować drewniane domy na wzór rosyjski, z szybami z niedźwiedzich jelit. Z kolei Koriacy - koczujący nadal wypasali renifery, nadal również zamieszkiwali w skórzanych namiotach (Kuczyński, Jankowski, 1976).
Sytuacja plemienia uległa znacznej poprawie dopiero po rewolucji 1917 roku. Koriacy z czasem uzyskali pewną autonomię, dostęp do dóbr kultury masowej, zabezpieczenie przed chorobami epidemicznymi. Upowszechniono nowe sposoby gospodarowania. Działania te przyczyniły się do powstrzymania procesu depopulacji (Kuczyński, 1972).
Duży wkład w utrwalenie kultury i języka tego narodu, w XIX stuleciu miał Benedykt Dybowski (Kuczyński, Jankowski,1976).

Koriacy stojący na dachu zimowego domu. Otwór na dym na środku służył także jako wejście za pomocą drabiny podobnej do tej, która jest na zdjęciu. Dach został zbudowany z okapami, aby powstrzymywać śnieg przed spadaniem z górnej części domu. To umożliwiało też stworzenie miejsca dla psów, jak można zobaczyć na pierwszym planie. Pies wbity na pal po lewej stronie jest ofiarą dla miejscowych duchów.

Źródło: American Museum of Natural History, negative #4140

5.1.3. Itelmeni

Itelmeni (w ich języku "itelmen" oznacza człowiek) zwani niegdyś Kamczadalami, zamieszkują obecnie kilka osad na zachodnim wybrzeżu Kamczatki. Żyje ich obecnie ok. 1 tys. osób (Kuczyński, 1972). Stanowią oni relikt autochtonicznych ludów Azji północno-wschodniej, autochtoniczną ludność Kamczatki.

W chwili zetknięcia się z Rosjanami, w XVIII wieku, naród ten mieszkał na południe od osad koriackich. Utrzymywał się głównie z rybołówstwa i myślistwa, a ponadto ze zbieractwa bulw, owoców, korzeni i traw. Mężczyźni polowali na: gronostaje, sobole, rosomaki, niedźwiedzie oraz drobne ptactwo, chwytane w specjalne siatki plecione z traw. Przed przybyciem Rosjan Kamczadale posługiwali się świdrem ogniowym. Strawę gotowali przy użyciu kamieni rozgrzanych w ogniu, które następnie wrzucali do specjalnych koryt. Używali także krzemiennych siekier i igieł z rybich ości, a ubrania szyli ze skór renów.
Kamczadale byli z natury łagodni i powolni, ponadto uprzejmi i niezwykle gościnni. Największymi ich wadami były: zabobonność i lenistwo. Czcili słońce, ogień i inne mniejsze bóstwa. Do wielobóstwa dołączali wielożeństwo.
Itelmeni podobnie jak niektóre inne narody północy posiadali domostwa letnie i zimowe. Letnie były skórzane, bądź zbudowane z kory, zimowe zaś podobne do lochów znajdowały się pod ziemią. Owe ziemianki były długie i szerokie o ścianach wzmacnianych drewnianymi belkami, oraz z otworem umieszczonym u góry, służącym za komin, drzwi i okno jednocześnie. Domostwa te oświetlane były lampami, którym za paliwo służył tłuszcz wielorybi.
Itelmeni zostali wyniszczeni przez przemoc i choroby przyniesione przez Rosjan. Bezwzględne narzucanie rosyjskiej religii, obyczajów i języka, doprowadziło do tego, że żyje obecnie już tylko ok. 1 tys. przedstawicieli tego narodu, silnie zasymilowanych z Rosjanami. Można przypuszczać, że za kilkadziesiąt lat znikną zupełnie wśród ludności rosyjskiej, stanowiącej główny trzon ludności Kamczatki (Kuczyński, 1989).

1 | 2




Portal Arktyka poleca

Kamczatka i jej ludy autochtoniczne

Kamczatka i jej ludy autochtoniczne

Unikatowe opracowanie Marii Dybowskiej na temat życia, pracy i twórczości znakomitego polskiego uczonego - Benedykta Dybowskiego. Opisy ludów autochtonicznych zamieszkujących Syberię.

Kontakt w sprawie zakupu
mariadybowska[at]interia.pl


Ludy tubylcze Arktyki

Arktyka - Ludy Tubylcze

Tubylcy w Arktyce

Mapka prezentująca wszystkie etniki, które zaliczane są do Małych Ludów Północy przez kraje mające na swoim obszarze strefę arktyczną lub subarktyczną.

Mapa rozmieszczenia ludów tubylczych w tzw. Krajach Arktycznych.
Źródło: www.npolar.no/ansipra



Szerokie spektrum zagadnień związanych z ludami rejonu arktycznego i subarktycznego powoduje, iż obok tematów ściśle powiązanych z autochtonami tych regionów, pojawiać się będą również teksty o nieco innej tematyce. Głośnym echem odbija się obecnie problem globalnego ocieplenia, które bezpośrednio przekłada się nie tylko na jakość ale i styl życia Ludów Północy. Te problemy 'makro', dotyczące Arktyki, jak i wiele cech wspólnych dla wszystkich autochtonów Północy zostały zaszeregowane jako tematy ogólne i można je znaleźć pod poniższym linkiem.

test
Tematy ogólne

Z uwagi na to, iż różne 'kraje arktyczne' prowadzą odmienną politykę wobec tego regionu oraz posiadają w różnym stopniu rozwiniętą infrastrukturę i plany zagospodarowania Północy, poniższy podział został dokonany regionalnie - według mapy.

Ameryka Azja
Teksty Teksty Teksty Teksty
Grenlandia Europa

Nie udało się uniknąć pewnych punktów stycznych między poszczególnym krajami jednak samo życie pokazuje, że polityczne podziały i granice państwowe nie stanowią już takiej bariery jak w czasach zimnej wojny. Natomiast nowe możliwości komunikacji i aktywizacja tubylczych społeczności łączą je jak nigdy dotąd. Zatem ów podział przyjmijmy umownie jako bardziej porządkujący układ portalu, niż stricte odnoszący się do rzeczywistości.